| WWF



 rel=
Цоохор ирвэс бол бидний хамгааллын гол амьтдын нэг
© Д.Цэвээнравдан

Бид эдгээрийг хамгаална

Тус  хөтөлбөрийн  газар  Алтай-Соён  болон  Амар  мөрний  экобүс нутагт 2017-2021 онд  дараах  таван  биологийн  олон  янз  байдлыг  хамгаалахаар сонгосон. Үүнд:
•     Сэрүүн бүсийн холимог ой
•     Цэнгэг усны экосистем
•     Цоохор ирвэс (Panthera uncia irbis)
•     Монгол бөхөн(Saiga borealis mongolica)
•     Туруутны нүүдэл  
СЭРYYН БYСИЙН ХОЛИМОГ ОЙ
Сэрүүн бүсийн холимог ойн экосистем нь манай гарагийн хамгийн том хуурай газрын биомыг төлөөлдөг. Монгол орны хувьд газар нутгийн наймаас бага хувийг сэрүүн бүсийн холимог ойн экосистем эзэлж байгаа ч дэлхийн хэмжээнд томоохонд тооцогдох Амар, Енисей мөрөн болон Монгол орны томоохон гол мөрнүүдийн урсац бүрэлдэх эхийг хамгаалахад чухал үүрэгтэй. Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн сүлжээг нэмэгдүүлэх, нутгийн иргэдэд түшиглэсэн ойн менежментийг оновчтой  хэрэгжүүлэх зэргээр сэрүүн бүсийн холимог ойн экосистемийг хамгаалах боломжтой юм.       
ЦЭНГЭГ УСНЫ ЭКОСИСТЕМ
Монгол  Улсад уул уурхай, олборлох  салбар  хөгжихийн  зэрэгцээ  гүний  болон гадаргуун  усны  экосистемүүд  зохисгүй  ашиглалтад  өртөх  нөхцөл байдал үүсч, улмаар усны   морфологи болон   чанарт   өөрчлөлт орох эрсдэл нүүрлээд байна. Түүнчлэн дэлхийн дулаарлаас шалтгаалж гадаргууны усны түвшин нэмэгдсэн хэдий ч гүний усны түвшин буурсаар байна. Ус намгархаг газар хумигдаж, нутгийн зүүн хойд хэсгийн үр тарианы үйлдвэрлэл багассан учраас ихэнх тогоруу Улз голын сав газраас Онон голын сав газарт нүүж байгаа юм.  Ийнхүү хамгааллын статусгүй Хурх Хүйтэн болон Онон голын цутгал бүхий газар нутаг руу нүүснээр хүний зүгээс үзүүлэх аюул дарамтад өртөх бодит нөхцөл байдал үүсээд байна.  
ЦООХОР ИРВЭС (Panthera uncia irbis)
Цоохор   ирвэсийн   дэлхийн   популяцийн  20 хувь Монголд, үүнээс  гуравны  хоёр  нь  Алтай-Соёны  бүс  нутгийн  Монгол  дахь хэсэгт  байрладаг.  Хулгайн  ан,  эд эрхтэний хууль  бус  худалдаа,  бэлчээрийн доройтлоос  үүдсэн  амьдрах  орчны  хомсдол,  идэш  тэжээл  бологч амьтдын  хомсдол,  хүн ирвэсийн зөрчил,  уур  амьсгалын өөрчлөлт  зэрэг  нөлөөнөөс  шалтгаалж  цоохор  ирвэсийн  тоо  толгой нийт тархац нутгийнхаа хэмжээнд жил ирэх тусам цөөрсөөр байна.  2100 он хүртэлх цоохор ирвэсийн амьдрах орчин хэрхэн өөрчлөгдөх таамаглалд уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөгөөр одоогийн амьдрах орчны 39 хувь нь хомсдох эрсдэлтэй бөгөөд энд Монгол орны говь, хангайн бүс нутаг багтаж байна. Харин Алтай-Соёны бүс нутаг цоохор ирвэсийн чухал амьдрах орчин бөгөөд түүний оршихуйн эцсийн газар нутаг байх өндөр магадлалтай юм.              
МОНГОЛ БѲХѲН (Saiga borealis mongolica)
Дэлхийд өөр хаана ч байхгүй манай улсын унаган зүйл амьтан. Нэн ховордсон, устаж болзошгүй амьтны аймагт багтсан бөгөөд мөхөх эрсдэл ихтэй амьтан юм. Монгол бөхөн зөвхөн Их нууруудын хотгорын Шаргын говь, Хүйсийн говь, Дөргөний хүрэн талд тархан амьдарч байна. Тархацын хувьд Говь-Алтай аймгийн Халиун, Шарга, Төгрөг, Тонхил, Дарви, Хөхморьт, Баян-Уул гэсэн 7 сум, Ховд аймгийн Чандмань, Дарив, Манхан гэсэн 3 сумын нутагт бий. Дэлхийн байгаль хамгаалах сан    (WWF)-гийн  Монгол   дахь хөтөлбөрийн газар 1998 оноос монгол бөхөн хамгаалах ажлыг хийж байгаа бөгөөд олон жилийн уйгагүй хичээл зүтгэлийн ачаар энэ амьтны тоо  өсч 2016 оны байдлаар 11 мянгад хүрээд байсан юм. Харамсалтай нь, 2016 оны сүүлээр дэгдсэн бог малын мялзан өвчний улмаас хорогдож 2017 оны 3 сарын байдлаар 4961 монгол бөхөн үлдээд байна.  Хэдийгээр өвчлөл багассан ч бэлчээр, идэш тэжээлийн хомсдол, хууль бус агнуур зэрэг олон бэрхшээл монгол бөхөн хамгааллын ажлыг цаашид ч үргэлжлүүлэн хийх шаардлагатайг нотолж байгаа юм.    
ТУРУУТНЫ НҮҮДЭЛ   
Хүнээс шалтгаалсан хүчин зүйлс уудам орон зайд нүүдэллэдэг амьтдын нүүдэлд саад үүсгэж, амьдрах орчин нь хуваагдах эрсдэлтэй байдаг. Уул уурхайн хөгжилтэй холбоотойгоор автозам, төмөр зам зэрэг Монголын шугаман дэд бүтцийн хөгжилтэй холбоотой  төслүүд  хулан  (Equus  hemionus),  хар  сүүлтий  (Gazella subgutturosa),   цагаан   зээр   (Procapra   gutturosa)   зэрэг   нүүдлийн туруутан  амьтдын  нүүдэлд  саад  тотгор  болж  байна.  2025  онд ашиглалтад орохоор төлөвлөгдсөн дэд бүтцийн төслүүдийн уршгаар төмөр  зам  болон  хилийн  тор  цагаан  зээрийн  одоогийн  популяцийг ес,  хулангийн  популяцийг  тав,  хар  сүүлтийн  популяцийг  долоон салангид популяци болгож хуваах эрсдэлтэй. Харин монгол бөхөнгийн популяци хоёр хуваагдах бодит аюул нүүрлэж байгаа ажээ. Хэдийгээр “Тал хээр, говь цөлийн бүсийн авто болон төмөр зам дагуу зэрлэг амьтдад зориулсан гарц байгуулах”  улсын стандарт байгаа ч огт хэрэгжихгүй байгаа юм.